جشن مهرگان

مهرگان و نوروز از روزگاران باستان از جمله دو جشن بزرگ مورد توجه بودند. در اغلب مراجع و مآخذی که درباره این دو جشن موجود است مراسم یکسانی در آداب و رسوم و سنن برگزاری آن معمول بود. در مثل بار عام شاهان تقسیم هر دوماه فروردین و مهر به شش پنجه یا پنج روزهُ معین بودن هر پنجه یا هر روزی جهت تنجام مراسمی ویژه دادخواهی مردمانُ اهدای هدایای فراوان به پیشگاه شهریارانُ بخشیدن البسته تابستانی یا زمستانی صندوق خانه شاه به مردم. رسیدن پیک خجسته به دربار شاهی و مراسم آفرین خوانی  و رسوم تمثیلی. گستردن خوان نوروزی و مهرگانی. نوروز بزرگ و نوروز کوچک. مهرگان بزرگ و مهرگان عامهُ که بر حسب معمول در گهنبارهای شش گانه که هر گهنباری پنج روزه به طول می انجامید و پنجمین روز آن بزرگترین روز جشن محسوب می گشت. منسوب کردن بسیاری از رویدادهای بزرگ و مورد توجه دینی و ملی به این دو جشن. قدمت هر دو جشن که به شاهان باستانی و بزرگ منسوب شده است چنانکه نوروز به جمشید و مهرگان به فریدون نسبت داده می شود و بسا موارد مشترک دیگر که یا در ضمن پژوهش و نوشتار به آن اشاره می شود و یا خواننده خود بر اثر مطالعه هر دو نوشتار به آن آگاهی خواهد یافت.نوروز آغاز بهار و اعتدال ربیعی یا حلول خورشید در برج حمل است و مهرگان آغاز نیمه دوم سال و یا به اعتباری آغاز سال هخامنشی و فصل پاییز و حلول خورشید در برج میزان می باشد. شاید بتوان گفت که در دوران هخامنشی اعتبار این جشن بیشتر و توجه به آن افزون تر از نوروز بود. به وسیله روایات مورخان قدیم یونان و روم درباره این جشن آگاهی هایی فرا دست است که درباره نوروز نیست. به ویژه آنکه اهمیت و اعتبار مقام مهر در دوران هخامنشیان بسیار مورد توجه است.

پیش از آنکه شروع به اصل گفتار در آغاز به دو نکته اشاره می شود. نخست نام مهرگان است. مهر به گونه ای که خواهد آمدُ به شکل میترا ُ نام یکی از مورد توجه ترین و بزرگترین ایزدان هند و ایرانی است که در هزار و چهرصد سال پیش از میلاد یادش در سنگ نوشته ای آمده است. در اوستا سروده ای زیبا و بلند به وی منسوب است و در آثار کهک سانسکریت به ویژه وداها و کهن ترین جز آن ریگ ودا به اهمیت مقامش اشاره شده. بی گمان جشن ویژه این ایزد بزرگ زرتشتی و پروردگار جالب توجه هند و ایرانی و قوم آریایی در سال وجود داشته. اما روز جشن ویژه را باید منبعث و پیدا شده از تقویم و گاه شماری زرتشتی دانست از آن هنگامی که این تقویم در دوران هخامنشیان شناخته و رایج شده جانشین تقویم پیشین گشت. ماه در تقویم زرتشتی یا اوستایی سی روز تمام دارد چنانکه سال دارای دوازده ماه می باشد سی روز ماه هر یک نامی دارد دوازده ماه نیز نام هایی داشتند که در نام های سی گانه روز تکرار می شد. هرگاه نام روز و ماه موافق قرار می گرفت آن روز را جشن می گرفتند. نام شانزدهم از هر ماه نامزد بود به مهر ُ پس روز شانزدهم از مهرماه ُ جشن مهر برپا می شد و مهرگان بود. گان ــ از نظر دستوری از ادات است که به آخر اسامی جهت رسانیدن مفهوم جشن می افزودند چون مهرگان تیرگان فروردینگان بهمنگان و غیره.

دوم اینکه بنابر تحقیق وست خاورشناس نامی آلمانی و مترجم آثار پهلوی حدود ۵۰۵ پیش از میلاد در زمان شاهنشاهی داریوش بزرگ تقویم اوستایی مورد اقتباس و کاربرد هخامنشیان قرار گرفته و معمول شد. اما به قول گوت شمیت که او نیز از خاورشناسان آلمانی است به سال ۴۲۸ پیش از میلاد و در زمان داریوش دوم است که تقویم اوستایی مورد اقتباس هخامنشیان واقع شد. به هر حال از این نظرات دو نکته مورد توجه است نخست آنکه جشن مهرگان جشن نوپایی نیست که با تقویم اوستایی و برقراری و رواج آن در دوران هخامنشیان پدید آمده باشد و بسیار کهن است. دو دیگر آنکه با تقویم اوستایی و رواج آن ُ جشن مهرگان از دوران شاهنشاهی هخامنشیان تاکنون به یک شکل باقی مانده و دوام آورده است.اما در اینجا نکته ای قابل بیان و توضیح می باشد که زرتشتیان جشن مهرگان را مطابق تقویم شمسی و اوستایی برگزار می نمایند که حالیه دهم مهرماه مطابق با تقویم اصلاحی است. البته قابل اشاره است که سال شمسی ۳۶۵ روز و کسری در حدود ۶ ساعت می شود. هر سال اوستایی به دوازده ماه و هر ماه سی روز بخش می شود. پنج روز آخر را پس از سی ام اسفند خمسه مسترقه ُ اندرگاه ُ پنجه دزدیه می نامند که آن پنج روز نیز هر روزی نامی ویژه داشت. هر چهار سال این کسرها را یک روز حساب کرده و بعد از پنجه به نام اورداد یا روز اضافی می نامیدند اما هنگامی که بر آن شدند تا جهت اصلاح تقویم اوستایی تکلیف پنجه یا پنج روز اضافی را روشن کنند شش ماه آغاز سال سی و یک روز به شمار آورده و اسفند را بیست و نه روز و پنج ماه دوم از مهر تا اسفند را هر ماه سی روز و هر چهار سال یک بار اسفند را نیز سی روزه شمار کردند. به همین جهت از تقویم قدیم اوستایی جای مهرگان شش روز تغییر پیدا کرد. اما زرتشتیان هنوز با همان روش قدیم عمل می کنند. هر ماه آنان درست دارای سی روز است. پس مهرگان برابر تقویم آنان با تقویم فعلی شش روز تفاوت پیدا می کند و این شش روز تفاوت حاصل سی و یک روز به شمار آوردن شش ماه آغاز سال است. هنگامی که مطابق با تقویم جدید در کشور جشن مهرگان در روز شانزدهم مهر برگزار می شود برابر با باد روز یا روز بیست و دوم از ماه مهر. اما از آنجا که این جشن بزرگ و باشکوه که قرن ها و سده های فراوان در این مرز و بوم برپا و برقرار بوده و از اهمیتی شایان برخوردار است پیش از هرچیز لازم است از آن بزرگ ایزدی که جشن به نام اوست آگاهی لازم به دست آوریم.

مهر / میترا:

در اوستا مهر بزرگترین ایزدان است و در مقدمه مهریشت آمده که اهورامزدا وی را در بزرگی و شکوه و توانمندی همقدر و همسنگ خود آفرید. نام این ایزد در سانسکریت Mitra و در اوستا Mithra  و در پهلوی Mitr آمده است. به گفته یوستی به معنی و مفهوم رابطه و پیوندی است میان روشنایی محدث و نور و فروغ ازلی. به گونه ای که در مبحث بعدی خواهد آمد و از مهریشت مستفاد می گردد مهر ــ خورشید نیست چنانکه بسیاری پنداشته اند در اوستا ایزد خورشید ایزد جداگانه با نام و ویژگی است. یشتی مخصوص دارد و شناخته ُ در حالی که مهر ُ فروغ و پرتو و انوار خورشید است و این اشاره در بند سیزدهم مهریشت تصریح شده است و خورشید در اوستا Hvare _ Khshaeta می باشد. بنا بر رای دارمستتر مهر به معنی دوستی و محبت است به معنی پیشرو دوستی و داور بزرگ می باشد. برابر بر اوستا که هر یک از ایزدان با تنی چند از ایزدان دیگر همکار و همراه می باشند که نام هایشان در مهریشت به تکرار آمده. همچنین ایزد مهر با صفات و عناوین و القابی فراوان یاد شده که این نیز درباره ایزدان بزرگ و صاحب مقام اوستایی آمده است. اغلب این صفات و القاب بر می آید که بیشتر ایزد مهر به عنوان یک داور و مجری عدالت و موکل بر پیمان و عهود مردم که با دقت و وسعت عملی نظارت در دایره عمل خود می نماید شناخته می شود. کهن ترین سند مکتوبی که نام این خدای کهن هندو ایرانی در آن ثبت و به ما رسیده است در الواح گلینی است متعلق به ۱۴۰۰ سال پیش از میلاد به سال ۱۹۰۷ میلادی در کاپاتوکا از شهرهای آسیای صغیر در محلی به نام بغازکوی ــ الواح گلین پیدا شد. در یکی از این لوح ها پیمانی است میان هیتی ها و میتانی ها (از اقوام و قبایل آریایی) از میترا و وارونا Varuna دو خدای بزرگ هند و ایرانی استعانت شده است. البته در کنار نام این خدا نام خدایانی دیگر نیز هست.

در وداها کهن ترین آثار هندوان نیز نام این پروردگار بزرگ ایرانی بسیار آمده است. در وداها بیشتر به معنی رفیق و همدم و یاری کننده است. کمتر و به ندرت در هیات خورشید یا انوار آن چون اوستا ظاهر می شود. در اوستا بخش یشت ها دهمین یشت ویژه این ایزد است. مهریشت با چند یشت دیگر از جمله کهن ترین بخش های اوستا و سرودی است که پیش از زرتشت و عصر او نیز برای این ایزد بزرگ به وسیله پرستگانش ترنم می شد. مهریشت از جمله یکی از بلندترین یشت هاست با ۱۴۶ بند و ۳۶ کرده یا فصل. از نظر گاه موضوعی به ترتیب بندها نمی شود آن را مدون ساخت بلکه بایستی به گونه ای پراکنده در سراسر یشت ــ موضوعات ویژه و یک رده را دسته بندی کرد.

مهر یشت:

اهورامزدا به زرتشت می گوید: که مهر آفریده من است و من او را مقام و سزاوار بودن عبادت هم سنگ خود قرار دادم.آنگاه بند دوم شروع می شود تا بند ۴۸ از بازمانده های قدیم این یشت:

ایزد مهر همواره کسانی را که پیمان دار باشند یاری می کند و فروشیان به وی فرزندان دلیر و پارسا می دهند(۳) میترا را ستایش می کنیم که دارنده دشت فراخ است نگهبان ممالک آریایی (ایرانی) است و در این ممالک آرامش و تنعم به وجود می آید و کارهای دشوار را چاره سازی می کند و سعادت و پیروز را برای مردمان به ارمغان می آورد. مهر تنها ایزد روشنایی و پیمان نیست بلکه ایزد جنگ و پیروز نیز هست چون در آوردگاه دو صف پیکارگر روبروی هم بایستد و مهر به آن دسته یاری می کند که از روی خلوص و زودتر به فراخوانی و توجه او اقدام کنند آنگاه است که او به همراهی ایزد وات یزد باد و ایزد داموئیش اوپمنه برای یاری به سوی جنگاوران روی می آورد.(۹ ــ ۸)

مهر برخلاف آنچه که می پنداریم در هیات ایزد خورشید نمایان نمی شود بلکه وی  روشنایی و انوار زرین خورشید است پیش از آنکه خورشید از پس کوه هرا سر برکشد وی با جامه زرین و زینت هایش از آن بلندی کوه به نگرش همه کشورهای آریایی می پردازد (۱۴ـ۱۳)

در بند ۱۵ از هفت کشور یاد می شود که مهر با همه دیدگانش نگران آن جاهاست که سراسر پوشیده است. این ایزد نیرومند بزرگی و شکوه می بخشاید شهریاری و سلطنت و پیروزی می بخشاید در همه کشورها به آن کسانی که از روی خلوص و مطابق با رسوم دینی و تشریفات آن وی را می ستایند.(۱۶)

مهر نموداری است از خلق و خوی ایرانی مزدایی را نشان می دهد وی دشمن بی امان دروغگویان است هیچس نمی تواند به او دروغ بگوید و از هیچ خلافی بیشتر از دروغ گویی آزرده نمی شود دروغگویان را به سختی کیفر می دهد همان سان که جنگاوران با ایمان را یاری می دهد (۲۱ ــ۱۷)

مهر قابل ستایش است که سخن ها را به راستی هدایت می کند او را می ستاییم که بخشنده سود و ثروت است و پیکرش تجسم کلام مقدس می باشد. دلیر و جنگاور است ناراستان را بر می اندازد و زبانه خشمش گناهکاران پیمان شکن را از بن تباه می کند و در عوض با کسانی که پاس و حرمتش را نگاه می دارند در کشور نظام قدرت و پیروزی پدید می آورد اما باز هم نیروی انتقامش دشمنان را تعقیب می کند و هرچه هم که نیرومند باشند پیروزی هیچ گاه به سراغشان نخواهد آمد (۲۷ ــ۲۵)

مهر ایزدی است که حشمت و شکوه می بخشد نعمت و ثروت ارزانی می دارد خانه و خانواده را سرشار از سرور و شادی می کند و در عوض دشمنان و کافران را ویران می کند و به مومنان پاداش می بخشند از توجه اوست که نظام خانواده و روستا برقرار است.

نفوذ و انتشار آیین مهر در مغرب زمین:

با توجه به سرود ویژه مهر=مهریشت که از جنگ و جنگاوری و ایزد یاور کسانی که در راه اشاعه راستی و درستی می جنگد این ایزد در میان سپاهیان و جنگاوران بسیار مورد تعظیم و بزرگداشت و توجه بود. در دوران هخامنشی در زمان اردشیر دوم و سوم (۴۰۵ـ۳۵۹ پیش از میلاد ـ و ۳۵۹ ــ۳۳۸) دگرباره گرایشی تام به مهر پیدا شد. آیین مهر به وسیله جنگاوران ایرانی در متصرفات وسیع هخامنشیان نیز میان مردم به شکل آیینی سری با شعایر و تشریفات رمزی تغییر شکل داد و در سراسر آسیای صغیر و روم انتشار پیدا کرد. آنگاه توسط سپاهیان رومی در بیشتر قلمرو و متصرفات آن دولت و امپراتوری بزرگ گسترش یافت و بسا از اقوام و ملل مهر را با خدایان خود به ویژه خدای آفتاب یکی کردند.در سده اول پیش از میلاد آیین مهرپرستیتوسط رومی ها در سراسر قاره اروپا بخش غربی و شمال آفریقا و آسیای صغیر ــ کناره های دریای سیاه را پوشانید و منتشر شد. بحث در چگونگی و علل انتشار و پیشرفت فوق العاده آن بسیار گسترده است. پنج سده تمام این آیین بخش مهمی از آسیا و اروپا و شمال آفریقا را به زیر نفوذ خود کشانید. در سده چهارم میلادی بود که در روم امپراتور کنستانتین دین مسیح را پذیرفت. از این تاریخ کوششی فوق العاده به عمل آمد تا دین مسیح را جایگزین آیین مهر کنند. اما چون نتوانستند بیش از هشتاد درصد از اصول و شعایر و آداب مهری را مهر مسیحیت زدند. روز ۲۶ دسامبر که تولد مسیح است در واقع روز تولد مهر و خورشید تابان می باشد. چنانکه اثر این تقارن در آلمانی به شکل sonntang و در انگلیسی به صورت sunday روز خورشید باقی مانده است.کومن معتقد است که جشن مهرگان در روم روز ولادت میترا (خورشید شکست ناپذیر sol _ invictus ) بوده است که آن را sol __ natalis invictus می خواندند و این همان روزی بود که بعدها به نام روز تولد عیسی مسیح (۲۵ دسامبر) پس از چند قرن گذشت از طرف کلیسا معرفی و رسمی گشت.

گزارشی از مراسم جشن مهرگان میان زرتشتیان کرمان و یزد:

دکتر مری بویس که مطالعات فراوان و گسترده ای درباره زرتشت و آیین زرتشتی و زرتشتیان امروز در ایران و هند دارد در کتاب مطالعات میترایی درباره مراسم مهرگان میان زرتشتیان یزد و کرمان مطالبی دارد:

در این روز زرتشتیان لباس نو می پوشند و شادی می کنند و سفره ای می چینند و به ویژه درون مرغی با با مواد غذایی پر می منند و آن را می پزند و بر سر خوان می گذارند.

کتاب اوستا ُ آیینه ُ سرمه دان و شربت و گلاب و شیرینی و سبزی و میوه به ویژه انار و سیب و گل های رنگارنگ بر روی سفره می چینند و کناره های سفره را با آویشن خشک می آرایند. در ظرفی از آب گیاه خوشبوی آویشن با چند سکه نقره و چند عدد سنجد و بادام و پسته ریخته با شمع و لاله روشن بر سر خوان می گذارند و اسفند و کندر بر آتش می سوزانند. به هنگام ظهر اهل خانه از خرد و بزرگ به شادی در سر خوان در برابر آیینه می ایستند و دعا می خوانند و سپس شربت می خوردند و برای میمنت سرمه به چشم می کشند و آویشن را با نقل و سنجد بر سر هم می ریزند و به یک دیگر شادباش می گویند. در این روز برای تازه دامادها و نامزدها پارچه وشیرینی و غیره می برند و به تنگ دستان یاری می کنند. اگر نوزادی در این روز متولد می شود نامی بر او می گذارند که کلمه کهر در آن باشد مانند: مهرداد مهرناز مهربانو مهروش مهردخت مهران مهربان و....

در برخی از روستاهای زرتشتی نشین یزد آیین قربانی کردن گوسپند برای ایزد مهر هنوز پایدار است و در روز مهرگان گوسفندی را که به هنگام زایش نذر مهر ایزد شده است و آن را به خوبی پرورش داده اند با مراسم بسیار جالب و ویژه ای همراه با نیایش و رقص و شادی قربانی می کنند. این قربانی در روز جشن مهرگان و سه روز پس از آن انجام می گیرد و گوسفند بایستی در هاونگاه (از بمدادان تا نیمروز) در زیر پرتو خورشید قربانی شود. گوسفند قربانی شده را در تنورخانه بریان می کنند و سینه گوسفند بریان را بر روی سه سنگ که نماد گفتار نیک و کردار نیک و اندیشه نیک است می گذارند و مراسم ویژه ذرون مهر ایزد انجام می گیرد. سپس گوسفند بریان با پوست آن و مقداری از دنبه خام گوسفند به درمهر (=آتشکده) برده می شود. دنبه نثاری است برای فروزان کردن آتش. در این هنگام همگان: خورشید نیایش و مهر نیایش می خوانند و پنج روز پس از مهرگان همه جا جشن و شادی است و جمله: جشن مهر ایزد مبارک بر سر زبان ها است.

زمان مهرگان:

به موجب تقویم اوستایی هنگامی سال به دو فصل تقسیم می شد. تابستان بزرگ هم hama و زمستان بزرگ زین zayana در جاهای دیگر از این مبحث گفت و گو شده و این تکرار کوتاه از برای آن است که مهرگان در آغاز زمستان بزرگ قرار داشت. به موجب کتاب پهلوی بندهش bondehesh تابستان هفت ماه و ۲۱۰ روز و زمستان پنج ماه و پنج روز گاهان یا اندرگاه و ۱۵۵ روز بوده است. در روزگار ساسانیان یا پیش از آن از این دو فصل نامساوی چهار فصل مساوی پدید آوردند که تا به روزگار ما دوام آورده است. این چهار فصل به ترتیب عبارتند از: وهار vahar هامین hamin پاتیز patiz زمستان zamistan که امروزه: بهار تابستان پاییز و زمستان می نامیم. نوروز آغاز بهار و مهر آغاز پاییز است. در این دو هنگام ایرانیان دو جشن بزرگ ملی خود را برگزار می کردند با مراسم و آدابی مشترک. هر دو جشن از عظمت و اعتبار برخوردار بود و نمی توانستند یکی را بر دیگری برتری دهند چنانکه از سلمان فارسی نقل است که خداوند یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان برای زینت بندگان پدید آورد. و فضل این دو بر ایام مانند فضل یاقوت و زبرجد است به جواهر دیگر. پس ملاحظه می شود که فضل و برتری ویژه ای برای این دو جشن قایل بودند. بی گمان جشن اصلی مهرگان در هنگام طبیعی اش در مقارنه با نوروز بایستی آغاز پاییز و اول مهر باشد. اما چون شانزدهم این ماه نیز روز مهر است به همین جهت به موجب اقتران دو نام ماه و روز مطابق معمول جشن اصلی را در این روز می گرفته اند. اما دو ماه فروردین و مهر به مناسبت دو جشن بزرگ نوروز و مهرگان به شش بهره پنج روزه تقسیم می شد و هر پنجه ویژه طبقه خاصی بود. پس جشن مهرگان به اعتباری آغاز مهر بود.

_{*برگرفته از کتاب گاه شماری و جشن های ایران باستان تالیف استاد هاشم رضی}

 از همه دوستانی که در این مدت دیدگاه های خود را برای من بازگو کرده اند سپاسگذاری می کنم و تلاش می کنم حتما به تارنماهای این عزیزان نیز سر بزنم همچنین چند دوست پرسش هایی کردند که در مطلب بعدی به آن پاسخ می دهم.

منتظر دیدگاه های شما هستم.